Paylar (hisseler), yatırımcıların şirketlerin sermayesine olan ortaklığını ve katkısını ifade eden menkul kıymetlerdir. Şirketlerin ilk halka arzından (IPO) itibaren pay piyasasında kesintisiz olarak alım-satım işlemleri gerçekleştirilir. Yatırımcıların borsa üzerinde gerçekleştirdikleri işlemler anında gerçekleşiyor gibi görünse de, arka planda mülkiyet haklarının tescili ve pay bedellerinin nakit olarak hesaplara aktarılması, "takas işlemleri" adı verilen sıkı bir prosedüre tabidir.
Kaydileştirme ve Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK)
6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 13. maddesi uyarınca, sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi, bunlara bağlı hakların izlenmesi ve güvenle saklanması görevi Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) tarafından yürütülmektedir. Pay piyasasında fiziki hisse senedi dönemi sona ermiş olup, yalnızca kaydileşmiş paylar işlem görebilmektedir. Bu sebeple tüm mülkiyet kayıtları, MKK üyesi olan aracı kurumlar bazında, hak sahipliği gözetilerek elektronik ortamda eşzamanlı olarak tutulur.
Netleştirme (Netting) Kavramı
Aynı gün içinde bir pay senedinden hem alış hem de satış yapan aracı kuruluşun, satış toplamının alış toplamından mahsup edilmesidir. Çıkan net bakiyeye göre aracı kurum takasa borçlu veya alacaklı konumuna geçer.
Brüt Takas Uygulaması
Kurul veya piyasa işleticisi tarafından, netleştirme işlemi yapılmadan takas yükümlülüklerinin yerine getirilmesine karar verilmesidir. Borsalarda gerçekleşmeyen işlemler, blok satışlar ve özel emirli işlemlerde genellikle takas işlemleri (netleştirme) uygulanmaz.
T+2 Takas Süreci Nasıl İşler? (Adım Adım Prosedür)
Pay Piyasası'nda gerçekleşen işlemlerin takası, işlem gününü izleyen ikinci iş gününde, Teslim Karşılığı Ödeme (Delivery Versus Payment - DVP) ilkesi çerçevesinde kaydi olarak gerçekleştirilmektedir. Takasbank ve MKK arasındaki entegre sistem üzerinden yürüyen sürecin kronolojisi şu şekildedir:
- T Günü (Borsa İşlem Günü ve Bloke) Borsa'da gerçekleştirilen alım satım işlemlerine göre müşteri ve portföy ayrımı gözetilerek üye bazında anlık takas pozisyonları oluşturulur. Gün sonunda MKK sistemi üzerinden borçlu müşterilere ait kıymetler takas için blokeye alınır. Bu işlem, müşterinin serbest alt hesabından, "Takas Amaçlı Virman Blokajı" alt hesabına aktarım yapılarak güvenceye alınır.
- T+1 Günü (Düzeltme ve Kesinleşme) Sözleşmelerde yer alan müşteri numarası veya acente fon kodu gibi hatalar bulunuyorsa, aracı kurumlar T+1 günü Borsa seans sonuna kadar Takasbank Üye Terminal ekranlarından bu düzeltmeleri gerçekleştirebilirler. Düzeltmeler sonrası Takasbank sisteminde yeniden netleştirme yapılır ve takas talimatları T+1 gün sonunda oluşturularak kesinleşir.
- T+2 Günü (Takas İnfazı ve Varlık Transferi) T+2 gün başı itibariyle MKK sisteminde blokeye alınan kıymetler otomatik olarak serbestleşerek Aracı Kurum Takas Havuz Hesabına (AKTAH), oradan da Takasbank Takas Havuz Hesabına (TBTAH) aktarılır. Takasbank sistemine gelen kıymet ve nakitlerle birlikte aracı kurumların takas borçları kapatılır ve süreç tamamlanır.
16:45 Kuralı ve Temerrüt İşlemleri
Aracı kuruluşlar, takasa olan tüm kıymet ve nakit borçlarını T+2 günü en geç saat 16:45'e kadar kapatmak zorundadırlar. Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda doğan yükümlülüklerini bu saate kadar yerine getirmeyen üyeler, Takasbank nezdinde herhangi bir bildirime gerek kalmaksızın temerrüde düşmüş sayılırlar. Temerrüt işlemleri, yasal yaptırımlar ve risk yönetimi çerçevesinde doğrudan Takasbank tarafından yürütülmektedir.
Takas Talimatlarının İptal Edilemezliği (SPK Md. 79)
Piyasa güvenilirliğini sağlamak adına, 6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 79. maddesinde çok net bir hüküm bulunmaktadır: Sermaye piyasası araçlarının takas talimatları ve ödeme işlemleri; merkezî takas kuruluşlarının üyelerinin faaliyetlerinin durdurulması, idari veya adli mercilerce tasfiye işlemlerine başlanması gibi olağanüstü durumlarda dahi geri alınamaz ve iptal edilemez. Bu kural, sistemik risklerin piyasaya yayılmasını önler.