TBK Kapsamında İşverenin Temerrüdü ve Ücret Hakkı Rehberi (2026)
Türk Borçlar Kanunu'na göre, işverenin iş görmeyi kusuruyla engellemesi, edimi kabulde temerrüde düşmesi veya yeterli iş sağlayamaması durumlarında işçinin ücret haklarını güvence altına alan yasal mekanizmalar.
Tek Taraflı Ücretsiz İzin ve "İş Yok" Savunması
İşverenin "sipariş azaldı", "malzeme gecikti" veya "teknik arıza var" gibi gerekçelerle işçiyi tek taraflı olarak ücretsiz izne çıkarması sözleşmeyi otomatik olarak askıya almaz. İşçi çalışmaya hazır olduğunu beyan ettiği sürece, dışsal zorlayıcı bir sebep veya yasal kısa çalışma ödeneği (İşkur) durumu haricinde, bu işletme riski işverene aittir ve TBK m. 408 uyarınca ücret ödeme borcu tam olarak devam eder.
Hizmet sözleşmelerinde ücret riskinin paylaşımı, engelin kimin alanında doğduğuna göre şekillenir. İşyerine alınmayan veya kendisine iş verilmeyen işçinin durumu ile, sağlık raporu aldığı için işe gidemeyen işçinin hukuki durumu ve alacağı ücretin dayanağı birbirinden tamamen farklıdır.
Farklı Koruma Modelleri: TBK 408 ve TBK 409
Engelin kaynağı, uygulanacak hukuki hükmü ve ücret ödemesinin niteliğini doğrudan değiştirir:
Engelin kaynağı işverenin kusurlu hareketi veya edimi kabulde temerrüdüdür. İşçi kural olarak çalışmaya hazır olmalı ve ifayı teklif etmiş olmalıdır. Ödenecek tutar normal sözleşme ücretidir (ancak bazı yasal kanuni indirimler uygulanır). İşveren, bu çalışılmayan dönemi sonradan telafi çalışması olarak talep edemez.
Engelin kaynağı işçinin hastalık, askerlik gibi kusursuz kişisel engelidir. Uzun süreli hizmet ilişkilerinde geçerlidir ve devamsızlığın önceki çalışmalara oranla nispeten kısa olması gerekir. Eğer işçi SGK'dan (Geçici iş göremezlik ödeneği gibi) bir destek almıyorsa, bu süre için hakkaniyete uygun ücret verilir.
Çalıştırılmayan İşçinin Ücretinden Neler İndirilebilir?
TBK 408 kapsamında, işverenin kabul temerrüdü nedeniyle fiilen çalışmayan işçiye ücreti ödenirken, yasa koyucu haksız zenginleşmeyi önlemek adına üç kalemin bu ücretten indirilmesini emreder (Mahsup işlemi):
| İndirim Kalemi | Uygulama Ölçütü ve Şartı |
|---|---|
| 1. Kurtulunan Giderler | Engelleme olmasaydı yapılacak, ancak fiilen çalışılmadığı için yapılmayan yol, işyeri dışı yemek gibi somut masraflardır. |
| 2. Başka İşten Kazanç | İşçinin, çalıştırılmadığı ve boşta kaldığı o aynı zaman dilimi içerisinde başka bir iş yaparak fiilen elde ettiği gerçek kazançlardır. |
| 3. Bilerek Kazanmaktan Kaçınılan Yarar | İşçinin, kendisine sunulan uygun ve makul bir başka iş fırsatını sırf işvereni zarara uğratmak için bilinçli olarak reddetmesidir. (İspat yükü işverendedir). |
TBK 411 - 412: Parça Başına ve Götürü Çalışma Rejimi
Hizmet sözleşmelerinde ücretin mutlaka zamana (ay, gün) göre belirlenmesi şart değildir. Üretilen parça, dikilen ürün veya taşınan yük üzerinden de ücret (Götürü / Akort) kararlaştırılabilir. Ancak işletme riski tamamen işçiye yüklenemez.
Yeterli İş Verme Borcu (Madde 411)
Eğer bir işçi, sözleşme gereğince sadece bir işveren için parça başına çalışmayı üstlenmişse, işveren ona yeterli iş vermekle yükümlüdür. İşveren, makine arızası veya tedarik sorunu gibi kendi kusuru olmaksızın iş sağlayamasa dahi işçiye zamana göre ücret ödemek zorundadır. Bu zaman ücreti önceden belirlenmemişse, işçinin daha önce parça başı kazandığı "ortalama ücrete eşdeğer" bir tutar ödenmelidir.
Birim Ücretin Önceden Bildirilmesi (Madde 412)
İşveren, parça başı çalışan işçiye her işin başlamasından önce ödenecek birim ücreti (örn: dikilen gömlek başına 40 TL) bildirmek zorundadır. İş bittikten sonra geriye dönük keyfi indirim veya algoritmik dinamik fiyat düşürmesi yapılamaz. Eğer bildirim baştan yapılmamışsa, o işyerindeki aynı veya benzer iş için uygulanan standart birim ücret esas alınarak ödeme yapılır.
İlgili Bordro ve Personel Yönetim Rehberleri
İşverenin Temerrüdü Sıkça Sorulan Sorular
İşveren "malzeme bitti" diyerek parça başı çalışan işçiye ücret ödemeyebilir mi?
Hayır. TBK Madde 411 gereğince, işveren kendi kusuru olmaksızın (malzeme eksikliği, arıza vb.) dahi parça başı iş sağlayamıyorsa, işçiye önceki dönem üretimlerine denk gelen "zamana göre eşdeğer" bir ücret ödemekle yükümlüdür.
Çalıştırılmayan süreler sonradan "telafi çalışması" olarak istenebilir mi?
TBK 408 kapsamında işverenin kabul temerrüdü oluşmuşsa, işveren bu çalışılmayan sürelerin telafisini sonradan ücretsiz olarak işçiden talep edemez. İş Kanunu m.64'te yer alan yasal Telafi Çalışması kurumu ise çok özel şartlara ve kriz durumlarına tabidir.
Hastalık sebebiyle rapor alan işçiye işveren tam ücret ödemek zorunda mıdır?
Hastalık, TBK 409 kapsamında kusursuz bir engeldir. Ancak bu madde sınırsız bir ücret garantisi vermez. İşçinin bu dönemdeki gelir kaybı başka yollarla (örn: SGK geçici iş göremezlik ödeneği) karşılanıyorsa, işverenin ayrıca tam ücret ödeme yükümlülüğü (özel sözleşme yoksa) ortadan kalkabilir.
İçerik & Mevzuat İnceleme: SMMM Ayşe Nil Boyacıoğlu | Referans: 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu (m. 408, 409, 411, 412)
