İşçinin Hizmet Belgesi İsteme Hakkı (TBK m. 426)
TBK m. 426, işverene, işçinin talebi üzerine her zaman hizmet belgesi verme borcu yükler. SGK işten ayrılış bildirgesi veya ücret bordrosu, hukuken hizmet belgesinin yerine geçmez. Çalışan, vize başvurusu, banka kredisi veya yeni bir işe başvuru sürecinde "ara hizmet belgesi" de isteyebilir. İş Kanunu (m. 28) sadece işten ayrılış anına odaklansa da, TBK'nın "her zaman" ibaresi çalışana daha geniş bir hak tanır.
Temel ve Nitelikli Hizmet Belgesi Farkı
İşveren, işçinin isteği doğrultusunda belgeyi düzenlemek zorundadır. İşçi talep etmediği sürece belgeye öznel yorumlar eklenemez.
| Belge Türü | Zorunlu / Olası İçerik | Uygulama Notu |
|---|---|---|
| Temel Hizmet Belgesi | İşin türü ve çalışma süresi | İşçinin performans değerlendirmesi istemediği durumlarda verilir. Bordro unvanı yerine fiili görev yazılmalıdır. |
| Nitelikli Hizmet Belgesi | İşin türü, süresi ile beceri, tutum ve davranışlar | Yalnızca işçinin açık yazılı talebiyle düzenlenir. Eleştiriler somut kayıtlara dayanmalı, aşağılayıcı olmamalıdır. |
| Yasaklı İçerikler | Özel hayat, sağlık verileri, sendika bilgisi | KVKK ve kişilik haklarının korunması ilkesi gereği belgeye işlenemez. Fesih sebebi ancak işçi isterse yazılır. |
Geç veya Yanlış Belge Nedeniyle Tazminat Sorumluluğu
İşverenin belgeyi kasten geç vermesi veya yanlış/eksik bilgilerle doldurması halinde, hem zarar gören işçi hem de işçiyi bu hatalı belgeye güvenerek işe alan yeni işveren eski işverenden tazminat talep edebilir. Örneğin, belgede gizlenen kritik bir disiplin suçu nedeniyle yeni şirkette oluşan maddi bir hasar (uygun nedensellik bağı kurularak) eski işverene rücu edilebilir.
Çalışan Buluşları, Yazılım ve Sınai Haklar (TBK m. 427)
Bir çalışanın AR-GE, yazılım veya tasarım süreçlerinde ortaya çıkardığı teknik çözümlerin tamamı otomatik olarak işverene ait sayılmaz. TBK m. 427 bu konuda Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ve Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na (FSEK) atıfta bulunur. Bu nedenle, iş sözleşmelerine "Çalışanın tüm fikirleri bedelsiz işverene aittir" maddesi yazılması kanunen geçersizdir ve emredici korumayı kaldıramaz.
Hizmet Buluşu ve Serbest Buluş Ayrımı
Hizmet Buluşu: Çalışanın işletmedeki görevi gereği veya şirketin kaynakları ve verileri kullanılarak mesai saatleri içinde (veya dışında ancak işverenin donanımıyla) yapılan buluşlardır. Çalışan, buluşu derhal işverene "yazılı" olarak bildirmek zorundadır.
Serbest Buluş: Şirketin faaliyet alanına girmeyen, çalışanın şahsi bilgi ve kaynaklarıyla ürettiği buluşlardır. Kural olarak çalışana aittir ancak işverenin faaliyet alanıyla "çakışma" riski varsa, çalışan öncelikli yararlanma teklifini ilk olarak işverene sunmalıdır.
| Süreç Aşaması | Sorumlu Taraf | Kritik Yasal Süre / Kural |
|---|---|---|
| Yazılı Bildirim | Çalışan | Buluş ortaya çıktığında geciktirilmeksizin, yöntem ve katkılar açıklanarak (yazılı) bildirilir. |
| Eksiklik Kontrolü | İşveren | Bildirim ulaştıktan sonra 2 ay içinde eksiklikler çalışandan talep edilir. |
| Hak Talebi | İşveren | Bildirimden itibaren 4 ay içinde işveren tam veya kısmi hak talep etmezse, buluş serbest buluşa dönüşür. |
| Bedel ve Teşvik | İşveren | Tam hak talebinde çalışana "Teşvik Ödülü" (min. net asgari ücret) ve buluştan elde edilecek gelire göre "Buluş Bedeli" ödenir. |
İşletmeler İçin Risk Yönetimi ve Kurumsal Tavsiyeler
İşletmelerin, yazılım (kod) ve AR-GE departmanlarında çalışan personellerin iş sözleşmelerine standart FSEK maddeleri koyması tek başına yeterli değildir. Buluş (patent) süreçleri için mutlaka bir "Buluş Bildirim Formu" prosedürü oluşturulmalı ve 4 aylık yasal "Hak Talebi" süresi İK departmanları tarafından alarm sistemiyle takip edilmelidir. Aksi takdirde, milyonlarca lira değerindeki bir şirket yazılımının patent hakkı sırf 4 aylık bildirim süresi kaçırıldığı için serbest kalarak yazılımcının şahsına geçebilir.
Mevzuat Kontrolü: Kasım 2026 | Mesleki İçerik: SMMM Ayşe Nil Boyacıoğlu
